Աստղեր

Ինչպես են սկսվել պեղումները Արցախի Տիգրանակերտում, ինչ գտածոներ են հայտնաբերվել պեղումների գրեթե տասը տարվա ընթացքում և շատ այլ ուշագրավ փաստերի մասին «ԱՌԿԱ Style»–ին տված բացառիկ հարցազրույցում պատմել է ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախմբի ղեկավար, ԵՊՀ մշակութաբանության ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտություններ դոկտոր Համլետ Պետրոսյանը։ 

– Պրն. Պետրոսյան, ինչի՞ց է սկսվել Տիգրանակերտի պեղումների պատմությունը։ Չէ՞ որ գաղտնիք չէ, որ հնագիտական պեղումների մեծ մասը սկսվել է այն բանից հետո, երբ ինչ–որ մեկը պատահաբար որևէ իր է գտել։

Պետրոսյան – Տիգրանակերտի պեղումների սկիզբը շատ հետաքրքիր է և կապված է քաղաքական գործընթացների հետ։ 2004 թվականին և ադրբեջանական, և հայկական կողմերը սկսեցին օգտագործել Լեռնային Ղարաբաղի հետ կապված պատմական փաստերը։ Ալիևը հանձնարարեց այդ երկրի Գիտությունների ակադեմիային` ապացուցել, որ հայերը եկվորներ են ղարաբաղյան հողում։

Մենք հասկացանք, որ պետք է դիմակայենք դրան։ Սկսեցինք հետազոտությունները, ուսումնասիրեցինք աղբյուրներ, փնտրում էինք այդ քաղաքի հետքերը։ Չնայած ճամփորդներին նկարագրություններ ունեինք այն տեղանքի մասին, որը հայերը կոչում էին Տիգրանակերտ, հնագույն քաղաքի գոյության արտաքին նշանների բացակայությունը դժվարացնում էր մեր որոնումները։

Ես հնագիտական արշավ կազմակերպեցի դեպի Արցախ։ Մենք կազմեցինք, նկարագրեցինք և լուսանկարեցինք այդ տարածքում գոյություն ունեցող հուշարձանները։ Հաջողվեց պարզել, որ արքայական աղբյուրներից ոչ հեռու հայտնաբերվել են ամրոցի պատեր, որոնք փորված են ժայռերում։ Խորհրդային տարիներին դրանք հետազոտել են ադրբեջանցի հնագետները, այն ժամանակ կարծում էին, որ դա լեռներով անցնող ճանապարհ է, որը Վանքասարի եկեղեցի է տանում։ Մեզ հաջողվեց պարզել, որ դա ճանապարհ չէ, այլ` ամրոցի պաշտպանական պատերի հիմք։ Ինչպես հետո ցույց տվեցին պեղումները, այդ հիմքը փորվել էր ժայռերում։ Այսպես սկսվեց Արցախի Տիգրանակերտի հնագիտական ուսումնասիրությունը։

Մենք ուզում էինք ապացուցել, որ ազատագրված տարածքներում գոյություն ունեն հայկական մշակույթի առկայության բազմաթիվ վկայություններ` սկսած Արտաշիսյանների ժամանակաշրջանից։ Եվ ահա արդեն տասը տարի մենք այստեղ հնագիտական պեղումներ ենք իրականացնում։ 

– Պատմեք այս տարիներին կատարված աշխատանքի, ամենաթանկարժեք գտածոների մասին։

Պետրոսյան – Մեզ արդեն հասկանալի է քաղաքի կառուցվածքը։ Մենք բացահայտեցինք, որ դա մեծ քաղաք էր, որը մոտ 70 հեկտար տարածք էր զբաղեցնում։ Ամրացված թաղամասը, որը կառուցվել էր Տիգրան Մեծի կողմից, զբաղեցնում էր մոտ 7 հեկտար մակերես և բաղկացած էր միջնաբերդից և մնացած մասերից։ Այդ թաղամասում կառուցված բոլոր շինությունները փորվել են ժայռերում։ Նման շինարարությունը հասնում է կապադովկյան ավանդույթներին։ Պատահական չէ այն փաստը, որ Կապադովկիայի նվաճման ժամանակ Տիգրան Երկրորդի և Միհրդատի միջև համաձայնություն է ձեռք բերվել այն մասին, որ աշխատուժն ու արհեստավորներն անցնում են Տիգրանին։ Երևի հենց մալայզիական վարպետներն ու ճարտարապետներն են, Տիգրանի մտահղացմամբ, ստեղծել հզոր պաշտպանական համակարգ Հայաստանի արևելյան նախալեռներում, քանի որ արդեն հասկանալի էր, որ շուտով պատերազմ է սկսվելու պարսիկների հետ։ Մեր հնագիտական գտածոները հաստատում են դա։

Մենք տարեկան մի քանի հազար իր ենք գտնում։ Դրանց որոշ մասը թողնում ենք Տիգրանակերտում` հատուկ հարթակում։ Երևան տեղափոխում ենք այն նմուշները, որոնք առավել արժեքավոր են ուսումնասիրության տեսակետից և որոնք վերականգնման կարիք ունեն։ 

Մենք նաև հազվագյուտ գրառումներ ենք հայտնաբերել։ Կա V-VII դարերով թվագրվող հայկական գրառում` արված կավե սկավառակի վրա։ Դա, երևի, Արցախի տարածքում ամենահնագույն հայկական գրառումն է, որը ներկայացված է թանգարանում։ Կան ավելի ծավալուն գրառումների հատվածներ, որոնցից պահպանվել են ընդամենը մի քանի տառեր։ Կան նաև արաբերեն և պարսկերեն գրառումներ։

Մենք գտել ենք նաև շատ արժեքավոր առարկաներ, որոնք վկայում են հողագործության զարգացման բարձր մակարդակի մասին, մասնավորապես, չորս երկաթե արորները։ Պատմական տեսակետից շատ արժեքավոր են նաև մեր գտած կարասային թաղումները, կնիքները, զարդերը, մ.թ.ա. առաջին դարի կեսերի Պարթև արքաների արծաթե մետաղադրամները։ 

– Դուք Տիգրանակերտը «երազանքի սպիտակ քաղաք» եք կոչում, ինչու՞:

Պետրոսյան – Քաղաքի գույնը մտացածին չէ։ Լեռնային Ղարաբաղի լեռնաշղթաները, այն մասում, որտեղ նրանք միահյուսվում են անապատի հետ, սպիտակ կրաքարից են։

Սպիտակ քաղաքը հունահռոմեական քաղաքակրթության երազանքն է եղել։ Տիգրանակերտում շինարարական նյութը կրաքարն է եղել, իսկ մարմարը, ինչպես հայտնի է, կրաքարի տեսակ է։ Մենք գիտենք, որ հայկական քաղաքները կառուցվել են մոխրագույն բազալտից, տարբեր երանգների տուֆից` բեժագույն, կարմրաշագանակագույն, վարդագույն, սակայն պատմությունը հազվադեպ է Հայաստանին սպիտակ քաղաքներ պարգևել։ 

— Պատմական ո՞ր շրջանին է վերաբերում քաղաքի ծաղկումը, եթե դատենք ձեր գտածոներից, և ինչո՞վ էր պայմանավորված անկումը։

Պետրոսյան – Անկասկած, քաղաքի ծաղկման առաջին փուլը վերաբերում է մ.թ.ա. առաջին դարից մինչև մեր թվարկության առաջին դարերը։ Դա Տիգրանի, առաջին հայ Արշակունիների դարաշրջանն է, մենք ունենք այդ մասին վկայող բազմաթիվ հնագիտական գտածոներ։

Քաղաքի ծաղկման երկրորդ շրջանը վերաբերում է վաղ քրիստոնեական շրջանին, դա մոտավորապես մեր թվարկության V-VII դարերն է, երբ կառուցվել է Տիգրանակերտի հրապարակը, որտեղ մենք արդեն պեղել ենք երկու եկեղեցի, թաղումների վայրեր։ Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ վաղ քրիստոնեական շրջանում քաղաքը մեծ ծաղկում է ապրել։
Քաղաքի ծաղկման երրորդ և վերջին շրջանը վերաբերում է X-XIII դարերին։ Ցավոք, մենք չունենք Տիգրանակերտի կյանքի մասին վկայող մեծ թվով գրավոր աղբյուրներ, սակայն մեծ հավանականությամբ կարելի է նշել, որ քաղաքը վերջնականապես քանդվել է XIII-XIV դարերի սահմանին մոնղոլական արշավանքի ժամանակ։ 

Փոքրաթիվ գրավոր աղբյուրներում XII-XIV դարերում Տիգրանակերտի քաղաքային կյանքի մասին վկայություններ են պահպանվել։

— Դուք նշել եք, որ Տիգրանակերտի պեղումները կարող են այն բանի ամենակարևոր ապացույցը դառնալ, որ հայ ժողովուրդը անտիկ ժամանակներից ապրել է ղարաբաղյան հողի վրա։ Ինչու՞ է այդքան քիչ բան արվում պեղումների գործընթացը լուսաբանելու համար և այդքան քիչ ուշադրություն է հատկացվում գտածոներին։

Պետրոսյան – Տիգրանակերտի պեղումների նկատմամբ մեծ ուշադրություն է դրսևորում ադրբեջանական կողմը, ինչն անուղղակիորեն հաստատում է դրանց կարևորությունը։ Այսպես` Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիան Տիգրանակերտի մասին հատուկ որոշում է ընդունել։ Նրանք ամեն կերպ փորձում են խանգարել պեղումների գործընթացին և դրանց արդյունքների հրապարակմանը։

Այսօր այդ տարածքում մոտ երկու հազարի տարի առաջ հայերի ներկայության ավելի փաստարկված, ավելի նյութականացած ապացույց պարզապես գոյություն չունի։ Տիգրանակերտը մեր ամենահզոր փաստարկն է։
Պեղումների գործընթացի նկատմամբ ուշադրության պակասի խնդիրը բացատրվում է մեր պատմական ժառանգության հարցում ամբողջական ազգային քաղաքականության և գաղափարախոսության բացակայությամբ։ Շատերը հիմա ևս կարծում են, որ ավելի լավ է մենք մոռանանք մեր պատմությունը և եվրոպացի դառնանք։ Այսինքն` հայկական հասարակությունը հազիվ թե իր առջև նպատակ է դնում առաջ շարժվել` օգտագործելով իր պատմական և մշակութային ժառանգությունը: –0–